Mùa đông sương lá rụng
Mùa xuân bung nẩy chồi
Nở cành thành lùm cây
Chim đậu đây ca hót...

Đã qua lâu lắm rồi cái tuổi cập kê đem tiếng hát Phưn để đi tìm hiểu nhau, vợ chồng ông Vi Xuân Ngoan và bà Mông Thị Hiện ở thôn Thoóp Phưa, thị trấn Yên Thế, huyện Lục Yên vẫn say đắm trong câu hát Phưn hoa vui cùng những nghệ nhân dân tộc Nùng An trong ngôi nhà sàn của mình. Những khuôn mặt rạng ngời, những ánh mắt đắm say chìm trong câu hát Phưn mượt mà của gần chục nghệ nhân, bởi hơn 50 năm nay họ mới lại được hát Phưn.

Xưa, ai cũng có thể hát Phưn, từ người già đến trẻ nhỏ khi gặp nhau đều có thể hát Phưn ngay. Hát Phưn để chào hỏi, để giao lưu tình cảm, hát Phưn còn để nam nữ thanh niên tỏ tình với nhau. Trong tiềm thức của lớp người như ông Ngoan, bà Hiện, bà Phát, ông Khánh… và của những nghệ nhân hát Phưn dân tộc Nùng An vẫn còn in đậm hình ảnh của những ngày vui xuân xưa, từng tốp nam nữ hát Phưn giao duyên đối đáp nhau.

Hát Phưn của dân tộc Nùng An là Phưn lồ lề, mỗi cặp có 2 câu, mỗi câu có 10 chữ, hát đối trả lời về câu cuối cặp. Tiết tấu, giai điệu của hát Phưn mềm mại, bền đều. Khi hát đôi, giọng trầm cùng với giọng thanh cao quện đều dập dìu như sóng nước và hát đều hết câu mới nghỉ.

Lời ca trong điệu Phưn được người xưa sáng tác và truyền lại thật ví von, sâu lắng, trữ tình và mang đậm tính nhân văn sâu sắc. Qua vẻ đẹp hình tượng của thiên nhiên gắn với vẻ đẹp của con người sống động, phong phú để người hát nói lên những suy nghĩ, tình cảm của mình, tôn lên vẻ đẹp của con người và niềm khát khao được yêu thương. Khi hát "Chào khách", người con trai sẽ hỏi người con gái thật ý nhị:

Mình vào làng hôm nay
Núi rừng đều vắng lặng
Tháp nước trôi vắng êm
Em đi đâu xa vắng

Người con gái e lệ đáp rằng:
Mình vào làng hôm nay
Núi rừng đều vắng lặng
Tháp nước trôi vắng êm
Em ở đây chờ bạn.

Qua lời Phưn đối đáp của cô gái, chàng trai hiểu được tấm lòng của bạn gái. Lời ca mộc mạc, ý nhị, giàu hình tượng khiến lòng người hát cũng như người nghe bỗng nhiên nhẹ bẫng.

Hôm nay anh lại nhà
Dấu chân anh để lại
Để lại ở bờ ao
Ra vào em thương nhớ.

Anh vội đi cứ đi
Thấy cây mập đừng ngắt
Thấy bướm lượn đừng trêu
Bóng em theo đưa bạn.
(Hát Giã bạn)

Hát Phưn có nhiều điệu như hát giao duyên, hát vui ngày cưới hỏi, hát mừng vào nhà mới, hát mừng lúa mới, hát mời Nàng Hai, hát múa Dậm Thuông, hát múa Thiêng Thăng, hát mừng xuân mới… Nhiều lắm những điệu Phưn gửi gắm mong ước cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người Nùng An, Lục Yên. Qua lời ca tiếng hát Phưn ấy giúp cho con người nhận thức về cuộc sống và yêu thương, đoàn kết, gắn bó giúp đỡ lẫn nhau vươn lên.

Có lẽ một thời gian dài trải qua chiến tranh và vì cuộc sống của người Nùng An có nhiều lo toan mà từ thập niên 60 của thế kỷ trước trở lại đây, tiếng hát Phưn của đồng bào đã thưa dần, rồi có giai đoạn người Nùng An không còn hát Phưn nữa. Vì vậy mà cả một thế hệ sinh ra sau những năm 1960 đã không biết đến tiếng hát ông bà. Nhiều người đến giờ nghe hát Phưn không hiểu được, bởi những lời cổ ví von giàu hình tượng.

Day dứt lắm khi câu hát của dân tộc mình ngày càng mai một và đứng trước nguy cơ mất dần, ở cái tuổi ngoài 70, ông Vi Xuân Ngoan cùng ông Hoàng Xuân Khánh đã đi đến nhiều nơi ở các xã trong huyện để tìm hiểu, sưu tầm lại những bài hát Phưn và tập hợp gần chục nghệ nhân để bảo tồn và lưu giữ làn điệu dân ca này. "Tôi thực sự rất buồn khi thấy dân tộc mình cũng là một dân tộc có bề dày văn hoá, lịch sử, có tiếng nói, chữ viết, trang phục, tập tục… riêng nhưng những làn điệu dân ca lại đang bị mai một. Bây giờ tuổi đã cao, sức đã yếu, chúng tôi càng phải thúc đẩy gìn giữ làn điệu hát Phưn, nếu không, khi chúng tôi ra đi chắc sẽ mất hẳn".

Đến giờ, vốn liếng sưu tầm được của ông Ngoan, ông Khánh và các ông bà nghệ nhân người Nùng ở Lục Yên cũng đã kha khá đầy đủ. Bằng sự nỗ lực của mình, các nghệ nhân đã mở được một lớp truyền dạy hát Phưn cho các bạn trẻ. Công sức của các nghệ nhân tham gia truyền dạy cũng được đáp lại khi phần đa những thanh niên được truyền dạy đã bước đầu hát được một số điệu Phưn. Hơn hết, việc làm ấy của các nghệ nhân đã và đang làm thức dậy làn điệu Phưn của dân tộc mình đã bị lãng quên sau hơn 50 năm để cộng đồng cùng chung tay bảo tồn, lưu giữ.

 Thanh Ba - Đức Toàn