Loại canh này vừa có tác dụng giải cảm, giải gió vừa chữa đau bụng, yếu bụng, hay đầy hơi tích trệ, ăn uống khó tiêu. Đi đêm gặp sương gió mà có được một bát canh mác noeng hay canh đắng hon uống thì tốt bao nhiêu.

Nó như giúp người ta tăng cường sức lực để chống lại khí hậu khắc nghiệt của vùng rừng núi. Nó cũng cho người ta cảm giác thèm ăn, xóa đi trạng thái ngán ăn, chán uống trong những ngày lễ, Tết. Bởi vậy canh mác noeng hay canh đắng hon của người dân tộc Tày vùng Việt Bắc luôn được xem như một món khai vị ngon lành, lạ miệng mà không dễ gì những nhà hàng sang trọng có được.

Hôm nọ, ông bạn thân kéo tôi lên ngôi nhà sàn nằm ngay cạnh chợ trung tâm xã Xuân Giang, huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang để thưởng thức thử món canh độc đáo trên. Mùi thơm của chảo canh nóng bốc lên, thoang thoảng trong không gian vị đắng ngòm ngòm của quả mác noeng, lẫn trong cái ngầy ngậy, ngọt ngào của xương cánh gà băm nhỏ. Ở đó có cái béo ngậy đầu môi của mỡ gà sống thiến, càng làm cái đói thêm cồn cào sau gần 6 tiếng đồng hồ vượt qua chặng đường dài vào đến Xuân Giang, một xã gần như chỉ có một dòng họ Hoàng của người dân tộc Tày.

	Canh thoang thoảng vị đắng ngòm ngòm của quả mác noeng, vị ngầy ngậy, ngọt ngào của xương cánh gà

Nghe nói trước đây, cái thời xa xưa lắm rồi, ở đây tuy cùng là dân tộc Tày, nhưng cũng có nhiều dòng họ sống chung trong cảnh loạn lạc. Chỉ từ khi một người Tày mang họ Hoàng ở một vùng khác đứng lên dẹp bọn làm loạn và phong kiến, giải phóng cho dân thoát cảnh lầm than, thì cả xã, cả tổng mới xin đổi thành họ Hoàng.

Mâm cỗ quanh nồi canh mác noeng có lẽ đông đến vài chục người. Người ta dùng những muôi gỗ to múc canh hầm xương cánh gà băm nhỏ từ chảo ra những chiếc bát cũng to đùng, rồi họ nâng cốc để khai tiệc.

Mặt nước canh sóng sánh vàng bắt mỡ, óng ánh màu hồng hồng của trái mác noeng, sắc đen của lá đắng hon, cộng với cái màu xanh ngồn ngộn của rau ngải cứu.

Đưa bát canh lên gần môi, bạn sẽ cảm nhận ngay mùi vị độc đáo đến không cầm được nước bọt, đắng đấy mà cũng ngon hết chỗ chê.

Bạn phải thật tinh tường mới cảm nhận và phân biệt được đâu là vị đắng mà ngọt của trái mác noeng, đâu là mùi gừng trâu (một loại gừng củ to, ít cay), đâu là mùi tía tô, kinh giới, đâu là mùi vị của thịt gà chạy vườn... Uống xong bát rượu thơm nồng, xì xụp bát canh nóng hổi, mồ hôi bắt đầu vã ra, người râm ran như có ai đó châm cứu một lượt đều đều trên da thịt để mở huyệt khắp châu thân. Toàn thân như giãn ra, đầu gối không còn mỏi, không còn đau, mũi không còn sụt sịt, mắt đỡ mờ hơn sau một tối lội suối, băng rừng trong sương gió.

Mác noeng là một loại cà quả nhỏ, mà người ta gọi là cà đắng.  Chính nó làm nên hương vị đặc trưng trong nồi canh đắng, không lẫn vào đâu được. Trong tiếng Tày,  "mác" là quả, "noeng" là đắng. Cây này nhìn giống như cây cà gai ta thường gặp ở mọi nơi, chỉ có khác là cây mác noeng có loại có gai, có loại không, quả chùm, nhỏ bằng đầu đũa, mỗi chùm có đến vài chục quả.

Thông tin thêm: Có dịp tham quan Hà Giang, bạn có thể ghé qua chợ trung tâm xã Xuân Giang, huyện Bắc Quang để thưởng thức thử món canh độc đáo trên. Canh mác noeng giúp bạn tránh bị đau bụng khi ăn món lạ vùng cao.

Vườn rau của người Tày thế nào cũng có vài ba cây mác noeng. Lúc chín, quả mác noeng chuyển sang một màu đặc trưng pha trộn giữa hồng và đỏ. Người ta hái về, giã nhỏ mịn, đun mỡ sôi, nếu được mỡ gà càng tốt, xào lên thơm nức, rồi đổ vào chảo canh gà, cá hay xương lợn đang sôi sùng sục bên cạnh.

Trong khi đó, canh đắng hon là canh đắng nấu từ mật của con don. Con don gần giống con nhím, khi bắt được, người ta mổ bụng, lấy mật treo lên gác bếp dùng dần. Mỗi chảo canh chỉ nên dùng vài ba lát mỏng. Mật don chỉ nên nấu với thịt vịt hay thú rừng mới mang mùi vị đặc trưng của nó. Nếu nấu với thịt dúi hay vịt cỏ thì ngon hết chỗ chê.

Trước khi vào bữa ăn, được uống một bát canh lá đắng nấu với ruột cá hay tiết dê thì ôi thôi,  bạn có thể yên tâm, không còn lo bị cảm, trúng gió, không sợ đau bụng khi thưởng thức những món ăn mới lạ của vùng cao nguyên đá Hà Giang.

Hãy thử một lần ăn canh đắng mác noeng, canh đắng hon của người Tày, bạn sẽ cảm nhận sự khác biệt trong nghệ thuật ẩm thực của mảnh đất vùng cao.

Rau ngải cứu dùng để ăn với canh mác noeng

Quả mác noeng làm nên hương vị đặc biệt

(Theo TNO)